چه کسانی خود را صاحب اختیار هوش‌مصنوعی می‌بینند

به گزارش بازار مشترک به نقل از گروه علم و پیشرفت خبرگزاری فارس- در جهانی که هوش مصنوعی به ابزار اصلی آموزش، پژوهش و اقتصاد تبدیل می‌شود، چند شرکت آمریکایی عملاً درباره دسترسی بخش بزرگی از جهان به این فناوری تصمیم می‌گیرند؛ وضعیتی که با محدودیت جدید کلاود برای کاربران ایرانی، بار دیگر مسئله استقلال فناورانه کشورها را برجسته کرده است. تصور کنید یک دانشجو برای انجام پروژه دانشگاهی، یک برنامه‌نویس برای توسعه محصول یا یک شرکت برای تحلیل اطلاعات، بخش مهمی از فعالیت روزانه خود را به یک دستیار هوش مصنوعی سپرده است. مکالمات، پروژه‌ها، داده‌ها و حتی بخشی از فرایند کاری آن‌ها در بستری ذخیره شده که مالکیت و مدیریت آن در اختیار یک شرکت خارجی است.حالا همان شرکت تصمیم می‌گیرد دسترسی کاربران یک کشور را محدود کند. ناگهان ابزاری که تا دیروز بخشی از فعالیت روزانه میلیون‌ها نفر بوده، به خدمتی غیرقابل دسترس تبدیل می‌شود. کاربران نه در ساخت آن نقشی داشته‌اند، نه در تعیین قواعدش مشارکت کرده‌اند و نه اختیاری درباره ادامه دسترسی خود دارند.

شرکت آنتروپیک سازنده کلاود، اعلام کرده از ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶ (۲۱ آبان ۱۴۰۵)، محدودیت‌های جغرافیایی خدمات خود را سخت‌گیرانه‌تر اجرا می‌کند. ایران نیز در فهرست مناطق پشتیبانی‌نشده قرار دارد.به این ترتیب، احتمال محدود شدن دسترسی کاربران ایرانی و مسدود شدن حساب‌های آن‌ها افزایش پیدا می‌کند؛ اتفاقی که علاوه بر قطع استفاده یک ابزار هوش مصنوعی، می‌تواند دسترسی کاربران به مکالمات، پروژه‌ها و اطلاعات ذخیره‌شده در این سرویس را نیز با مشکل مواجه کند.اما مسئله اصلی فقط کلاود نیست. این اتفاق نمونه‌ای از یک واقعیت بزرگ‌تر در صنعت فناوری است: بخش مهمی از ابزارهایی که قرار است آینده اقتصاد، علم و ارتباطات جهان را شکل دهند، در اختیار تعداد محدودی شرکت خارجی قرار گرفته‌اند.

انحصار زیرساختهوش مصنوعی برخلاف بسیاری از فناوری‌های نرم‌افزاری، برای توسعه و فعالیت در مقیاس پیشرفته به زیرساخت‌های بسیار گسترده‌ای نیاز دارد. تراشه‌های پردازشی، مراکز داده، انرژی، خدمات ابری و داده‌های آموزشی، اجزای اصلی این زنجیره هستند.بخش بزرگی از این ظرفیت در اختیار شرکت‌های بزرگ آمریکایی و چند بازیگر محدود جهانی قرار دارد.بر اساس گزارش شاخص هوش مصنوعی ۲۰۲۶ دانشگاه استنفورد، آمریکا در سال ۲۰۲۵ میزبان ۵۴۲۷ مرکز داده بوده است؛ رقمی بیش از ۱۰ برابر تعداد مراکز داده در هر کشور دیگر. این کشور همچنین میزبان بخش مهمی از شرکت‌های پیشرو در توسعه مدل‌های هوش مصنوعی و ارائه خدمات ابری است.

در حوزه سخت‌افزار نیز وابستگی صنعت هوش مصنوعی به تعداد محدودی از تولیدکنندگان تراشه پیشرفته، یکی از نقاط آسیب‌پذیر این فناوری محسوب می‌شود. شرکت تی‌اس‌ام‌سی تایوان تقریباً تمام تراشه‌های پیشرفته مورد استفاده در هوش مصنوعی را تولید می‌کند.در بازار خدمات ابری نیز تمرکز قابل‌توجهی وجود دارد. طبق آمار گروه پژوهشی سینرژی، در سه‌ماهه چهارم سال ۲۰۲۵، آمازون با سهم ۲۸ درصدی، مایکروسافت با ۲۱ درصد و گوگل با ۱۴ درصد، مجموعاً ۶۳ درصد بازار جهانی خدمات زیرساخت ابری را در اختیار داشته‌اند.این ارقام نشان می‌دهد قدرت در صنعت هوش مصنوعی تنها در اختیار سازندگان مدل‌ها نیست؛ بلکه شرکت‌هایی که زیرساخت اجرای این مدل‌ها را تأمین می‌کنند نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در آینده این فناوری دارند.در چنین ساختاری، کشورهایی که مالک زیرساخت‌های اصلی نیستند، برای استفاده از پیشرفته‌ترین ابزارهای هوش مصنوعی به تصمیمات و سیاست‌های تعداد محدودی شرکت وابسته می‌شوند.وقتی دسترسی به فناوری به ابزار فشار تبدیل می‌شودتجربه کاربران ایرانی نشان می‌دهد این وابستگی می‌تواند پیامدهای مستقیمی داشته باشد. تحریم‌های آمریکا در سال‌های گذشته دسترسی کاربران و شرکت‌های ایرانی به طیف گسترده‌ای از خدمات دیجیتال را محدود کرده است؛ از ابزارهای توسعه نرم‌افزار گرفته تا خدمات ابری و پلتفرم‌های هوش مصنوعی.در این میان، شرکت‌های فناوری آمریکایی با استناد به مقررات تحریمی و محدودیت‌های جغرافیایی، ارائه خدمات به کاربران برخی کشورها را متوقف می‌کنند.

ابعاد این مسئله زمانی روشن‌تر می‌شود که به آمار دسترسی کاربران ایرانی به اینترنت جهانی نگاه کنیم.مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت پیش‌تر اعلام کرده بود از میان حدود یک میلیون دامنه برتر اینترنتی جهان، نزدیک به ۲۰۰ هزار دامنه برای کاربران ایرانی قابل دسترسی نیست. همچنین حدود ۳۱ درصد از ۱۰۰ هزار سایت مهم و اثرگذار در توسعه خدمات دیجیتال در داخل کشور در دسترس قرار ندارند.این ارقام نشان می‌دهد محدودیت دسترسی به خدمات دیجیتال برای کاربران ایرانی موضوع تازه‌ای نیست.

آیا کشورها راهی برای خروج از این وابستگی دارند؟یکی از مسیرهای مقابله با این وضعیت، توسعه مدل‌های هوش مصنوعی بومی و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های مستقل است.مدل‌هایی که امکان دریافت و نصب آن‌ها وجود دارد، به کشورها و شرکت‌ها اجازه می‌دهند هوش مصنوعی را روی سرورهای خودشان راه‌اندازی کنند و بدون وابستگی دائمی به سرویس‌های آنلاین شرکت‌های خارجی از آن استفاده کنند. نمونه‌هایی مانند مدل‌های خانواده لاما و دیپ‌سیک نشان داده‌اند که توسعه مدل‌های قدرتمند دیگر صرفاً در انحصار چند آزمایشگاه بزرگ آمریکایی نیست.با این حال، توسعه مدل بومی به‌تنهایی کافی نیست. اجرای مدل‌های پیشرفته به تراشه‌های پردازشی، مراکز داده، انرژی پایدار و نیروی متخصص نیاز دارد. بنابراین، کشوری که مدل هوش مصنوعی خود را توسعه می‌دهد اما برای تأمین زیرساخت اجرای آن همچنان به شرکت‌های خارجی وابسته است، هنوز به استقلال واقعی نرسیده است.از سوی دیگر، ایجاد زیرساخت‌های پردازشی داخلی، حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان، سرمایه‌گذاری در تولید سخت‌افزار و فراهم کردن امکان نگهداری و مدیریت مستقل داده‌ها می‌تواند بخشی از این وابستگی را کاهش دهد.

هدف از این مسیر، قطع ارتباط با فناوری جهانی نیست؛ بلکه ایجاد توانایی برای استفاده از فناوری بدون قرار گرفتن در موقعیتی است که یک تصمیم خارجی بتواند فعالیت بخش بزرگی از جامعه علمی و اقتصادی کشور را متوقف کند.استقلال فناورانه؛ انتخابی که دیگر نمی‌توان به تعویق انداختماجرای محدودیت کلاود برای کاربران ایرانی، یک هشدار درباره آینده دسترسی به فناوری است. در شرایطی که هوش مصنوعی به یکی از زیرساخت‌های اصلی رقابت اقتصادی و علمی کشورها تبدیل می‌شود، وابستگی کامل به چند شرکت خارجی می‌تواند به نقطه‌ضعفی راهبردی تبدیل شود.

امروز موضوع یک دستیار هوش مصنوعی است؛ فردا ممکن است ابزارهای تحلیل داده، خدمات ابری، سامانه‌های برنامه‌نویسی یا حتی زیرساخت‌های مورد استفاده در صنایع مختلف با محدودیت مواجه شوند.در عصر هوش مصنوعی، استقلال فقط به معنای داشتن اینترنت یا دسترسی به فناوری نیست؛ بلکه به معنای برخورداری از توانایی توسعه، میزبانی، مدیریت و تداوم استفاده از این فناوری است.اگر قرار است هوش مصنوعی به موتور پیشرفت کشورها تبدیل شود، نمی‌توان آینده علمی و اقتصادی را به تصمیم شرکت‌هایی گره زد که هر لحظه می‌توانند دسترسی کاربران یک کشور را از نقشه خدمات خود حذف کنند.