روستای «گیسک » در استان کرمان، در فاصله حدود ۲۰ تا ۲۵ کیلومتری شمال غربی شهرستان زرند قرار دارد. این روستا در منطقه‌ای کوهپایه‌ای واقع شده و ساختار آن به دلیل قرارگیری در دامنه کوه، به‌صورت پلکانی و متناسب با توپوگرافی سختِ زمین شکل گرفته است.
در تاریخ ۲۸ آذرماه ۱۳۵۶، زمین‌لرزه‌ای به بزرگی تقریبی ۶.۶ ریشتر شهرستان زرند و مناطق پیرامونی آن، از جمله گیسک را لرزاند. این زلزله یکی از وقایع تلخ و تأثیرگذار در تاریخ معاصر منطقه کرمان بود. شدت زمین‌لرزه به‌قدری بود که بخش‌های وسیعی از بافت سنتی و خشتیِ گیسک به‌طور کامل فروریخت و خانه‌ها غیرقابل سکونت شدند.پس از وقوع این فاجعه و به دلیل تخریب گسترده و خطرات احتمالی پس‌لرزه‌ها، تصمیم بر این شد که روستای جدیدی در مجاورت گیسک قدیم احداث شود. با انتقال ساکنان به روستای طالقانی، روستای قدیمی به حال خود رها شد. از سال ۱۳۵۶ تاکنون، این روستا به‌صورت یک سایتِ متروکه باقی مانده است. عدم دست‌خوردگیِ این ویرانه‌ها، گیسک را به منبعی دست‌اول برای مطالعه شیوه‌های کهنِ ساخت‌وساز در مواجهه با توپوگرافی کوهستانی و نیز اثرات فرسایش بر سازه‌های خشتی تبدیل کرده است.
در خصوص معماری روستای گیسک، باید توجه داشت که این روستا متعلق به «یک شخص خاص» یا «یک دوره معماریِ سبک‌مدار» (مانند معماری صفویه یا قاجاریه) نیست؛ بلکه گیسک تجلی کامل «معماری بومی» یا به اصطلاح معروفِ معماری، «معماری بدون معمار» است. روستا در یک دوره زمانی طولانی و بر اساس نیازهای زیستی ساکنان گسترش یافته است. این یعنی فرم روستا تابع دستورِ یک حاکم یا معمار نبوده، بلکه با «شیب زمین» و «نیاز به امنیت و دسترسی» شکل گرفته است. ویژگی بصری شاخص این روستا، رنگ سرخ خاک آن است. خانه‌ها با استفاده از مصالح همان کوهپایه (که دارای ترکیبات اکسید آهن است) ساخته شده‌اند. این یعنی معماری گیسک مستقیماً از بستر زمین استخراج شده است.سازه‌ها تماماً خشتی و گلی هستند. طاق‌های گهواره‌ای و کوتاه که در گیسک دیده می‌شود، راهکاری هوشمندانه برای پوشش فضا با کمترین مصالح و بیشترین استحکام در برابر زلزله‌های احتمالیِ آن دوره بوده است. این روستا به دلیل ارزش بالای معماری بومی و ساختار منحصربه‌فرد پلکانی، در سال ۱۳۹۱در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این ثبت ملی، گیسک را از یک سکونتگاه متروکه به یک اکوموزه طبیعی تبدیل کرده که امروزه به عنوان یکی از سایت‌های مهم گردشگری و مطالعاتی در استان کرمان شناخته می‌شود. روستای «گیسک قدیم» زرند، سال‌هاست که عنوان «بزرگ‌ترین روستای خالی از سکنه ایران» را یدک می‌کشد؛ عنوانی که شاید در ظاهر جذاب به نظر برسد، اما در واقعیت، شناسنامه‌ای از یک فاجعه انسانی و معماری است که به حال خود رها شده است.
واقعیت این است که اقدامات میراث‌فرهنگی در این سایت تاریخی، بیش از آنکه بر «حفاظت ساختاری» از معماریِ خشت و گلیِ روستا متمرکز باشد، به حاشیه رفته است. اختصاص بودجه برای احداث سرویس بهداشتی، آسفالت‌کشی و ایجاد زیرساخت‌های گردشگری، اگرچه برای «توریست» ضروری است، اما آیا برای «بنا» هم کافی نیست. گیسک یک «اکوموزه» است، این موزه زیر ضربات باد و باران و نبودِ سیستم‌های استحکام‌بخشی، ذره‌ذره از حافظه تاریخی‌اش پاک می شود.مرمتِ ، لزوماً به معنای «بازسازی» آن نیست، اما به معنای «رهاسازی» هم نیست. اینکه بخش خصوصی یا میراث‌فرهنگی، گیسک را به صرفِ «جذابیت‌های بصری برای عکاسی» و مقصدی برای تورهای گردشگری ببینند، بدون آنکه طرحی جامع برای حفظِ سازه‌های نیمه‌تخریب‌زده‌ی آن وجود داشته باشد، یعنی ما تنها در حالِ تماشایِ مرگِ تدریجیِ این روستای تاریخی هستیم.گیسک بیش از آنکه به جاده و سرویس بهداشتی نیاز داشته باشد، به یک راهبردِ علمی برای «حفاظت از وضعیتِ موجود» نیاز دارد؛ قبل از آنکه زلزله‌ای دیگر یا فرسایشی طبیعی، تنها مدرکِ زنده از معماریِ بومیِ قبل از ۱۳۵۶ را برای همیشه در خاک دفن کند.
دیدگاه ها